Dr.Şenol ARDIÇ (Acil Tıp Uzmanı)
Saç ekimi operasyonu esnasında görülebilecek vazovagal senkop, anaflaksi, sedatif ajanlara bağlı oversedasyon, lokal anesteziklere bağlı toksisite, kardiyovasküler olaylar (yeni başlangıçlı göğüs ağrısı veya miyokardiyal enfarktüs) ve serebrovasküler olay (inme veya geçici iskemik atak) acil durumlar arasında sayılabilir
Saç ekimi operasyonu esnasında görülebilecek vazovagal senkop, anaflaksi, sedatif ajanlara bağlı oversedasyon, lokal anesteziklere bağlı toksisite, kardiyovasküler olaylar (yeni başlangıçlı göğüs ağrısı veya miyokardiyal enfarktüs) ve serebrovasküler olay (inme veya geçici iskemik atak) acil durumlar arasında sayılabilir (1).Bu acil durumlara saç ekiminde sık rastlanılmaz. Ancak ortaya çıkabilirler. Saç ekimi ameliyatına özgü olmayan bu acil durumlar tüm ayakta tedavi ameliyatlarında meydana gelebelir. Acil durumların çoğu dikkatli preoperatif ve intraoperatif bakımla önlenebilir (1,2). Operasyonu yöneten hekim ve personeli bu acil durumları tanımlamak ve yönetmek için eğitimli ve tam hazırlıklı olmalıdır.
Vazovagalsenkop nedir? Nasıl Anlaşılır? Nasıl Yönetilir?
Vazovagal reaksiyonlar, saç ekimi ameliyatı ortamında meydana gelen en yaygın acil durumlardır (1). Vazovagal reaksiyon, iğne korkusu, işlemle ilgili aşırı kaygı ve en yaygın olarak anestezik enjeksiyonunun ağrısı gibi herhangi bir zararlı uyaranla oluşabilir. Belirtiler (soğuk/nemli terleme, soluk cilt, mide bulantısı, baş dönmesi, esneme, sıcaklık hissi ) sağlık personeli tarafından hızlı bir şekilde fark edilir ve müdahale edilirse ve birkaç dakika içinde tamamen çözülecektir. Şayet bu süreç daha uzun sürerse, hasta hipotansif, bradikardik hale gelebilir ve bilincini kaybedebilir. Ayrıca bazen bayılan bir hasta idrarını tutamayabilir.
Öneriler/yönetim (1)
1) Hastanın operasyona gelmeden önce yemek yemesini ve su içmesini isteyin.
2) Preoperatif alım sırasında hastaya herhangi bir bayılma öyküsü olup olmadığını sorun.
3) Hastaya herhangi bir anda terli, sersemlemiş veya baş dönmesi hissederse derhal personele haber vermesi gerektiğini söyleyin.
4) Eğer bayılma öyküsü varsa, anestezi uygularken hastayı düz bir şekilde yatırın.
5) Lokal anesteziye başlamadan önce ameliyat öncesi sedasyon verin ve etkisini göstermesini bekleyin.
6) Baş dönmesinden şikayetçi oldukları anda güvende olduğundan emin olun. Hasta zaten yatmıyorsa, hava yolunu açık tutarak onu yatar pozisyona getirin.
7) Trendelenburg pozisyonunda uzanmasına ve bacaklarını havaya kaldırmasına yardım ederek pozisyon verin. Beyine kan akışı yeniden sağlanacak ve kişi hızla bilincine normale gelecektir. Kişinin daha sonra bir süre daha yatarak kalması gerekir. Hastayı gözetimsiz bırakmayın; solunum ve kalp atışlarını izleyin. Hastanın bilinci tamamen açıldıktan sonra hayati bulgularını kontrol edin. Nabız ve kan basıncı stabil olana kadar hastayı sırtüstü pozisyonda tutun.
8) Daha sonra hastaya içmesi için su verin.
Anaflaksi nedir? Nasıl anlaşılır? Nasıl Yönetilir?
Anafilaktik reaksiyonlar (kaşıntı, kızarıklık, dil veya boğazda şişme, hava yolunun daralması, nefes darlığı, hırıltılı solunum, baş dönmesi, baygınlık, mide bulantısı, kusma,karın ağrısı, tansiyon düşmesi, baygınlık ve çok nadir görülen bir durum olarak ölüm) tetikleyici ajana karşı önceden bilinen bir alerji öyküsü olmasa bile ortaya çıkabilir. Antibiyotikler, sedatifler, lokal anestezikler ve lateks en olası ajanlardır. Lokal anesteziklere karşı alerji çok nadirdir.
Önleme/ Yönetim(1)
1) En iyi korunma yöntemi, yalnızca ilaçlara değil aynı zamanda lateks gibi çevresel etkenlere karşı alerjilerin tıbbi öyküsünün dikkatli bir şekilde alınmasıdır.
2) Hastaya alerjisi olan ilaç veya ajanlarla aynı sınıftaki maddeler verilmemelidir.
3) Anaflaksi durumunda kas içi (İM) epinefrin enjeksiyonu yapılır. İM enjeksiyon için epinefrin ampulleri 1 mg/mL veya 1:000 içerir. IM dozajı: Önerilen epinefrin dozu tek doz başına 0,01 mg/kg’dır (maksimum doz 0,5 mg). Enjeksiyon uyluğun dış orta kısmına (anterolateral) IM olarak enjekte edilir. Hastanın ileri derecede hipotansif kalması veya kalp atım hızı veya kan basıncında (KB) ilk doza çok az yanıt vermesi durumunda aynı şekilde ikinci bir doz uygulanır.
4) Maske ile oksijen uygula ve intravenöz yol ile sıvı başlanır.
5) Epinefrine yanıt vermeyen bronkospazm, inhalebronkodilatörler (örn. albuterol, salbutamol) ile tedavi edilir.
6) Reaksiyonlar devam ettiğinde daha yoğun damar içi ve solunum tedavisi gerekli olacak ve hastanın mümkün olan en kısa sürede ambulansla hastaneye nakledilmesi gerekecektir.
Diğer acil durumlar
Sedatif ajanlara bağlı oversedasyon;oral (ağız yolu) sedasyonla yeterli sedasyon sağlanabilse de bazı uygulayıcılar intravenöz (damar içi)sedatifler kullanır ve bu tercihte yüksek dozlarda sedatif ilaçlar uyuşukluğa, kan basıncının düşmesine ve solunum depresyonuna neden olabilir. Bu etkilerin minimalize edilebilmesi için de düşük dozlarda yapılması önerilir. Sedatif ajanlara bağlı oversedasyon gelişmesi durumunda bu etkileri geri çevirebilecek antidotlar bulundurulmalıdır. Örneğin meperidin için naloksan (0,4 mg- 1 mg her 3 dakikada bir kullanılır), benzodiazepin için flumazenil (0,2 mg tekrarlayan dozda 1 mg’ a kadar uygulanabilir) verilebilir. Bu süreçte hasta pulse oksimetre ve kardiyak monitörize takip edilmeli, resüsitatif ekipmana kolayca ulaşılabilecek yakınlıkta olmalı, başta sorumlu hekim olmak üzere tüm ekip güncel kardiyopulmoner resüsitasyonu (KPR) bilmelidir.
Lokal anesteziklere bağlı toksisite, güvenli dozajların (örneğin; lidokain için subkutan infiltrasyon için önerilen maksimum tek doz 300 mg’dır [veya epinefrin ile birleştirildiğinde 500 mg veya doz başına 4,5 mg/kg]aşılması durumunda oluşabilir. Lokal anesteziklerin toksisitesi yüzde karıncalanma, huzursuzluk, çevresel uyuşukluk, kulak çınlaması, geveleyerek konuşma, baş dönmesi (vertigo) ve tonik-klonik nöbetler gibi semptomlarla ilişkilidir (1,3). Bu tür toksisitenin gelişimini engellemek için bolus injeksiyonlardan kaçınılmalıdır. Şayet toksisite gelişmesi durumunda lokal uygulamalar sonlandırılır, hasta kardiyak monitörize edilir, acil sistemi (112) aranır. İntravenöz yol, hava yolu, oksijen desteği sağlanır. Şayet arrest oluşması durumunda KPR başlanır. Bazen lokal anesteziklere bağlı nöbetler gelişebilir. Bu durumlarda midazolam (5-7 mg başlayıp duruma göre 1-2 mg ek dozlar yapılabilir). Alternatif olarak 5-10 mg diazepam uygulanabilir. Lokal anesteziklerin antidotu olarak intravenöz lipid emülsiyon tercih edilir(4).
Kardiyovasküler olaylar (yeni başlangıçlı göğüs ağrısı veya miyokardiyal enfarktüs) tarifleyen hasta genellikle göğüste ağrı/ basınç hissi, soğuk terleme, kollara vuran ağrısı olduğunu söyleyebilir. Bu tariflerle birlikte ağrısını devam ettiğini (yaklaşık 15 dakika üzerinde), çarpıntı, nefes darlğı olduğunuda söylmesi kardiyak bir olayı daha da çok düşündürür. Şayet hasta monitörize edilirse, ritim bozukluları ve tipik miyokard enfarktüsü bulguları tespit edilebilir. Akut koroner sendrom düşünüyorsak hasta defibrilatör özelliği olan monitör takibi, puls oksimetre ile oksijen düzeyi % 90 altında ise oksijen desteği, 300 mg aspirin çiğnetilerek 112 ile iletişime geçilir. Hastanın arrest olması durumunda KPR’ye hızla başlanılmalıdır (4).
Serebrovasküler olay (inme veya geçici iskemik atak) çok nadir olarak gelişebilmekte olsa da ilk yaklaşım sonrası acil sağlık hizmetlerine (112) haber verilir. Bu kliniği olan hastaların genellikle halsizlik, el/kol/yüzde genellikle tek taraflı paralizi (kuvvetsizlik), şuur değişikliği, konuşma bozukluğu, görme bozukluğu, körlük, çift görme şeklinde şikayetleri olur. Gerek görüntüleme, gerekse etkin strok tedavilerine ulaşım süresinin önemi açısından bu olgular hızla 112 ile strok merkezi olan bir hastaneye sevki gerekir (4).
Referanslar
1) Robert True, AnilGarg, SeemaGarg -Practical Guide toHairTransplantation_ Interactive StudyfortheBeginningPractitioner-ThiemeMedicalPublishers (2021).pdf
2) Kerure AS, Patwardhan N. Complications in HairTransplantation. J CutanAesthetSurg. 2018 Oct-Dec;11(4):182-189. doi: 10.4103/JCAS.JCAS_125_18. PMID: 30886471; PMCID: PMC6371733.
3) Reza P. Azar – FUE HairTransplantation_ A MinimallyInvasiveApproach-Springer International Publishing (2019)
4) Rosen’s Emergency Medicine: Concepts and Clinical Practice, 10 th Edition